INVESTIGACIÓN

"Os sons do mar"

Un proxecto da CEMMA, financiado pola FUNDACIÓN PEDRO BARRIÉ DE LA MAZA, e desenvolvido nas Rías Baixas galegas, utilizou por primeira vez unha innovadora metodoloxía de seguimento acústico dos golfiños que habitan no interior das Rías.

O acto de presentación de resultados tivo lugar na sede da propia Fundación, na rúa García Barbón de Vigo, e a el asistirán Marta Rey, Presidenta da Fundación Barrié da Maza, o Dr. Alfredo López, Presidente da CEMMA, así como un representante da Consellería de Medio Ambiente da Xunta de Galicia.

O proxecto desenvolvido durante entre o 2005 e 2007, permitiu aos investigadores da CEMMA realizar 12 campañas específicas no motoveleiro de investigación Nauja para obter información sobre a distribución das especies de cetáceos costeiros que habitan as Rías Baixas. Durante os embarques percorréronse case 1200 millas náuticas, e realizáronse 48 avistamentos de ata 6 especies de cetáceos. Os datos obtidos en cada un dos avistamentos, vese complementada polo uso, por primeira vez en Galicia, dun hidrófono de arrastre instalado na embarcación de investigación. Este micrófono submarino é capaz de captar os sons dos cetáceos presentes nun área de 5 millas ao redor do barco, o que permitiu complementar o traballo de seguimento dos animais durante as horas nocturnas, maximizando o obxectivo da recollida de datos destas especies. Segundo conclúe o infrome do proxecto, a zona máis importante en canto a presencia de cetáceos sitúase na área comprendida entre as illas de Sálvora, Ons e a costa do Salnés. A pesar do intenso labor acústico ata agora só se puido realizar o rexistro acústico de golfiño común non tendo rexistrado á toniña que era o fundamental labor das campañas, o que nos indica a baixa frecuencia desta especie en Galicia e a necesidade de poñer en marcha plans urxentes de conservación da especie.

Os traballos de seguimento dos cetáceos costeiros complementáronse por outra banda, co establecemento dunha rede de puntos de observación costeiros, que incluía 51 puntos entre a Ría de Arousa e a Garda. Durante as 250 horas de traballo de campo nestes puntos realizáronse máis de 50 avistamentos, a maioría deles correspondentes ao golfiño mular, o cetáceo máis abundante nas Rías Baixas. Esta especie vive habitualmente no interior das rías, o que permitiu que durante o proxecto realizáronse tamén 35 campañas específicas de fotoidentificación con embarcacións menores; sendo esta unha técnica mediante a cal é posible identificar individualmente aos animais, grazas ás marcas características que presentan as súas aletas dorsais. Nestas operacións complexas e difíciles polo achegamento coidadoso necesario aos animais, para o cal é necesaria unha autorización específica da Consellería de Medio Ambiente que se plasma coa CEMMA a través do convenio de colaboración que manteñen ambas as entidades, obtivéronse máis de 2.500 fotografías, mediante as cales puidéronse identificar individualmente a diversos compoñentes das mandas costeiras das rías de Vigo, Pontevedra e Arousa. Os resultados destes estudos permiten coñecer os movementos migratorios desta especie entre as diferentes rías, datos que se consideran de gran interese para coñecer o estado real da poboación galega desta especie.

Pero o proxecto da CEMMA conseguiu ir máis aló, e por primeira vez no estado español utilizáronse mecanismos fixos de gravación submarina de cetáceos. Esta nova metodoloxía, utilizada por primeira vez no ano 1999 para estudar aos cetáceos, durante as horas nocturnas nas augas do Reino Unido, foi evolucionando e, na actualidade, considérase unha ferramenta de grande axuda na investigación de campo e na monitorización dalgunhas especies costeiras. Xa no ano 2001, a utilización dos dispositivos acústicos pasivos, tamén coñecidos coas siglas POD , para avaliar a funcionalidade dos pingers, ou replectores de golfiños, e evitar así capturas accidentais en redes de pesca, puxo de manifesto o enorme potencial destes mecanismos de seguimento de cetáceos. No ano 2003 empezáronse a utilizar estes dispositivos para realizar seguimentos acústicos de toniñas no Mar do Norte (Alemaña e Dinamarca), e a partir de 2005, grande parte dos protocolos de traballo para monitorizar toniñas, xa os consideran como imprescindibles para localizalas en áreas de baixa densidade. A partir da posta en marcha das estacións mariñas de aeroxeradores, os PODs tamén son utilizados para avaliar o impacto desta nova ameaza para os cetáceos. As especiais características orográficas das rías galegas resultaban ideais para plantexar o seguimento acústico pasivo de cetáceos que viven no interior destas, e grazas ao proxecto financiado pola Fundación Barrié, a CEMMA puido incorporar esta nova metodoloxía, inédita aínda no estado español.

Dende o inicio do proxecto, colocáronse diferentes hidrófonos fixos, colgados en diferentes bateas de mexillóns ao longo das rías de Arousa, Pontevedra e de Vigo. Estes dispositivos mantivéronse mergullados un total de 9.240 horas, rexistrando de forma continua as frecuencias dos ultrasonidos dos cetáceos cando estes estaban presentes, e almacenaron esta información en unidades de memoria que foron descargadas periodicamente.

Unha vez no laboratorio, os investigadores envorcaron a información nos computadores, e mediante programas especificamente deseñados para iso, foron capaces de extraer información acerca de presénciaa/ausencia dos animais e do ruído de fondo en cada punto de mostraxe, e comprobouse unha especial preferencia dos cetáceos por diferentes áreas situadas nas marxes norte das tres rías en estudo. Mentres, o proxecto pódese catalogar como unha experiencia piloto para a posta en marcha dunha rede de dispositivos automatizados para a monitorización de cetáceos, xa que nesta primeira vez utilizáronse 7 dispositivos de gravación submarina distribuídos polas tres rías: 2 na de Arousa, 3 na de Pontevedra e 2 na de Vigo. Unha das conclusións máis relevantes do proxecto afirma que os bos resultados obtidos mediante estas novas tecnoloxías de seguimento, permiten expor futuros proxectos de monitorización exhaustiva das augas interiores de Galicia mediante o uso dunha maior cantidade destes dispositivos.

Así mesmo, durante o transcurso do proxecto, a CEMMA e a empresa viguesa de tecnoloxía mariña MAREXI, deseñaron e desenvolveron un hidrófono que melloraba as características dos existentes no mercado, debido a que ademais do rexistro de presenza dos animais conserva os sons. As principais vantaxes do SEDRA fronte aos dispositivos xa existentes resultan en primeiro lugar da enorme capacidade de gravación de datos (170 horas) en formato dixital, moito máis fáciles de analizar. Tamén destaca o sistema plug-and-play de descarga de datos, que diminúe o tempo adicado á manobra de conexión ao computador e envorcado da información, dunha hora cos PODs tradicionais a escasos minutos co SEDRA. E finalmente, o deseño máis pequeno e nun só módulo autónomo que non depende dunha boia na superficie, o que facilita as manobras de colocación e descarga de datos, e evita a localización do dispositivo desde a superficie. Estes aspectos aumentarán, sen dúbida, a cantidade e a calidade dos rexistros sonoros submarinos obtidos en proxectos futuros, expondo sobre todo unha vantaxe fundamental con respecto aos dispositivos existentes no mercado: o mantemento continuo de rexistro de sons durante longos períodos de tempo. A CEMMA e a empresa viguesa presentarán á comunidade científica o SEDRA durante o congreso anual da Sociedade Europea de Cetáceos que se realizará en Ámsterdam en marzo de 2008, como primeiro paso para a súa utilización noutras zonas do mundo.

O proxecto supuxo unha validación do uso de hidrófonos fixos ao longo de toda as rías, para o estudo dos cetáceos sen ter que realizar un gran número de horas de avistamento de campo, optimizando así os recursos económicos dos equipos de investigación cetolóxica. Ademais, durante o proxecto localizáronse golfiños en zonas de difícil acceso visual, en horas nocturnas, e ata en días nos que a meteoroloxía adversa non permitía realizar un traballo de campo adecuado. Este enorme avance tecnolóxico supón unha novidade importantísima no coñecemento destas especies en augas galegas e ábrenos unhas perspectivas enormemente interesantes na formulación de estudos futuros, segundo expón o Dr. Alfredo López, director do proxecto, como unha das conclusións máis destacables. A información obtida no proxecto resultou fundamental para coñecer que zonas son especialmente importantes para os golfiños mulares e as toniñas comúns, dúas especies catalogadas como vulnerables no Catálogo Nacional de Especies Ameazadas e na Directiva Europea Hábitat. Esta información será trasladada á Consellería de Medio Ambiente para a súa inclusión nos plans de xestión e de conservación destas especies en augas galegas, os cales serán redactados nun futuro moi próximo.

Como resposta aos obxectivos expostos pola CEMMA e a Fundación Barrié da Maza, o proxecto tamén abordou unha análise da calidade do medio, en base aos impactos máis negativos que afectan ás Rías Baixas, pondo especial interese na contaminación acústica submarina. Logo da realización de diversos percorridos por toda a liña de costa, os investigadores afirman que as marxes norte das tres rías están menos degradados, o que podería relacionarse coa preferencia dos golfiños mulares por estes espazos para desenvolver as súas actividades diarias.

Así mesmo, a análise de contaminación acústica submarina realizada, por primeira vez en Galicia, pola CEMMA en colaboración co Laboratorio de Aplicacións Bioacústicas da Universidade Politécnica de Catalunya arroxou uns niveis de contaminación acústica moi elevados nalgunhas zonas das Rías (próximas aos portos de Vigo, Marín e Ribeira), que tamén coinciden con zonas de baixa frecuencia de avistamentos de cetáceos. O estudo, aínda que puntual, achega a primeira aproximación ao mapa acústico de ruídos nas rías e ofrece unha primeira visión dos niveis de contaminación acústica mariña, aínda que tal e como se recolle nas conclusións do proxecto, debe interpretarse como un paso imprescindible para abordar unhas medicións máis sistemáticas e completas ao longo do ano e cun seguimento posterior, que permitan obter un mapa acústico completo das rías galegas. Este labor debería converterse nun futuro en rutineira, tal e como se realiza actualmente co seguimento de contaminación química, mareas vermellas, etc. As medicións realizadas polo equipo do laboratorio de acústica catalán durante este proxecto en Galicia, resultaron fundamentais na posta a punto da metodoloxía para a realización dun mapa acústico completo da Península Ibérica, que actualmente leva a cabo esta entidade.

Os datos recollidos durante o proxecto tamén permiten achegar diferentes medidas necesarias para a mitigación das ameazas actuais ás que están sometidas as rías galegas, incluíndo entre os resultados unha serie de suxestións para a elaboración dun plan integral das rías. A Fundación Barrié da Maza valora enormemente a obtención destes datos dentro do marco dun dos proxectos financiados por esta entidade, e sobre todo, a transmisión que a CEMMA realizará ás administracións competentes de toda esta información tan útil para a conservación destas especies en augas de Galicia. Aparte de ser incluídos nos informes periódicos que a CEMMA remite á Consellería de Medio Ambiente, os resultados máis destacados do proxecto serán presentados á comunidade científica mediante publicacións en revistas especializadas e presentacións en congresos a nivel estatal (Sociedade Española de Cetáceos, Sociedade Española para a Conservación e o Estudo dos Mamíferos, revista Quercus) e internacionais (Sociedade Europea de Cetáceos e Sociedade Biolóxica de Mamíferos Mariños).

Finalmente, todo o traballo desenvolvido permitiu crear un fondo documental que inclúe máis de 2.500 fotografías e 10 horas de gravación de vídeo en calidade DVCAM profesional. Esta gran cantidade de material gráfico, así como a información científica obtida, transcrita a un formato divulgativo alcanzable para o gran público, permitirá expor a redacción e edición dun bo número de documentos audiovisuais e escritos de cariz educativo e de sensibilización social, en referencia aos cetáceos e ás ameazas que soportan en augas de Galicia. Esta será unha das prioridades que a CEMMA e da Fundación Barrié da Maza exponse como continuación natural do proxecto de investigación realizado: que a sociedade, e os diferentes niveis de ensino en particular, coñezan a enorme riqueza natural que ofrecen as nosas rías, e que tomen conciencia da necesidade de protexelas.